Σε υποθέσεις έμφυλης βίας, η δικαιοσύνη δεν αφορά μόνο την έκβαση μιας υπόθεσης, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ακούγεται η γυναίκα που έχει βιώσει βία, την ενημέρωση που λαμβάνει, την προστασία της ιδιωτικότητάς της, την ασφάλειά της, την πρόσβασή της σε υποστήριξη και τον τρόπο με τον οποίο οι θεσμοί ανταποκρίνονται στην εμπειρία της.

Η προσέγγιση με επίκεντρο την επιζώσα (survivor-centered) συνδέεται με ένα ευρύτερο διεθνές και ευρωπαϊκό πλαίσιο που δίνει έμφαση στην ασφάλεια, την αξιοπρέπεια, την ενημέρωση, την υποστήριξη, την προστασία από περαιτέρω βλάβη και την ουσιαστική πρόσβαση στη δικαιοσύνη για τα θύματα/τις επιζώσες έμφυλης βίας (UN Women et al., 2015, Οδηγία 2012/29/ΕΕ, Οδηγία 2024/1385/ΕΕ).

Στο πλαίσιο του έργου ΕΥΝΟΜΙΑ, ανοίγουμε τη συζήτηση για το πώς η πρόσβαση στη δικαιοσύνη σε υποθέσεις έμφυλης βίας μπορεί να γίνει πιο ουσιαστική, ασφαλής και δίκαιη. 

Τι είναι η προσέγγιση με επίκεντρο την επιζώσα (survivor-centered);

Μια προσέγγιση με επίκεντρο την επιζώσα δεν αντιμετωπίζει τη γυναίκα που έχει βιώσει βία ως «μέσο» για την υπόθεση, αλλά ως πρόσωπο με δικαιώματα, εμπειρία, ανάγκες, φόβους και επιλογές.

Το Essential Services Package for Women and Girls Subject to Violence, που αναπτύχθηκε από τους οργανισμούς UN Women, UNFPA, WHO, UNDP και UNODC, προσδιορίζει τις βασικές υπηρεσίες που πρέπει να παρέχονται σε γυναίκες και κορίτσια που έχουν υποστεί βία, στους τομείς της υγείας, των κοινωνικών υπηρεσιών, της αστυνομίας και της δικαιοσύνης, καθώς και τις κατευθύνσεις για τον συντονισμό αυτών των υπηρεσιών (UN Women et al., 2015). Το ίδιο πλαίσιο τονίζει ότι οι υπηρεσίες αυτές πρέπει να παρέχονται με τρόπο που σέβεται την αξιοπρέπεια, την ασφάλεια, την εμπιστευτικότητα και τις ανάγκες των γυναικών και κοριτσιών που έχουν βιώσει βία.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι η επιζώσα:

• ενημερώνεται με σαφή και κατανοητό τρόπο για τα δικαιώματά της,

• έχει πρόσβαση σε νομική, ψυχοκοινωνική και πρακτική υποστήριξη,

• αντιμετωπίζεται με σεβασμό και χωρίς καχυποψία,

• προστατεύεται από εκφοβισμό, πίεση και περαιτέρω βλάβη,

• δεν εκτίθεται άσκοπα σε διαδικασίες που την αναγκάζουν να ξαναζεί τη βία,

• έχει τη δυνατότητα να συμμετέχει στη διαδικασία με τρόπο που δεν υπονομεύει την ασφάλεια και την αξιοπρέπειά της.

Η προσέγγιση αυτή δεν σημαίνει ότι καταργούνται οι εγγυήσεις της δίκαιης δίκης. Αντίθετα, συμβάλλει σε μια διαδικασία πιο ανθρώπινη, πιο ασφαλή και πιο αξιόπιστη για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη.

Γιατί έχει σημασία σε υποθέσεις έμφυλης βίας;

Η έμφυλη βία δεν είναι μόνο ένα μεμονωμένο περιστατικό. Συχνά συνδέεται με φόβο, εξάρτηση, απειλές, κοινωνική πίεση, ντροπή, οικονομικά εμπόδια, έλλειψη ενημέρωσης και δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς.

Για πολλές γυναίκες, η απόφαση να καταγγείλουν ή να αναζητήσουν προστασία δεν είναι απλή. Η διαδρομή μπορεί να περιλαμβάνει επαφή με την αστυνομία, ιατροδικαστικές υπηρεσίες, δικηγόρους, εισαγγελικές και δικαστικές αρχές, κοινωνικές υπηρεσίες και δομές υποστήριξης. Κάθε στάδιο μπορεί είτε να ενισχύσει την ασφάλεια και την εμπιστοσύνη είτε να δημιουργήσει επιπλέον εμπόδια.

Η Οδηγία 2012/29/ΕΕ προβλέπει ελάχιστα πρότυπα για τα δικαιώματα, την υποστήριξη και την προστασία των θυμάτων εγκληματικότητας. Προβλέπει, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα των θυμάτων να κατανοούν και να γίνονται κατανοητά, να λαμβάνουν πληροφορίες από την πρώτη επαφή με αρμόδια αρχή, να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες υποστήριξης και να προστατεύονται από δευτερογενή και επαναλαμβανόμενη θυματοποίηση, εκφοβισμό και αντεκδίκηση (Οδηγία 2012/29/ΕΕ).

Γι’ αυτό η δικαιοσύνη δεν αρκεί να είναι τυπικά διαθέσιμη. Αντιθέτως, οφείλει να είναι προσβάσιμη, κατανοητή, ασφαλής και απαλλαγμένη από στερεότυπα.

Τι σημαίνει στη δικαστική διαδικασία;

Στο πεδίο της δικαιοσύνης, μια προσέγγιση με επίκεντρο την επιζώσα σημαίνει ότι οι διαδικασίες σχεδιάζονται και εφαρμόζονται με τρόπο που μειώνει τον κίνδυνο περαιτέρω βλάβης.

Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει:

• σαφή ενημέρωση για τα στάδια της διαδικασίας,

• αποφυγή περιττών επαναλήψεων της κατάθεσης,

• προστασία της ιδιωτικότητας και των προσωπικών δεδομένων,

• δυνατότητα πρόσβασης σε υπηρεσίες υποστήριξης,

• αποφυγή ερωτήσεων ή σχολίων που αναπαράγουν στερεότυπα,

• προστασία από εκφοβισμό ή πίεση,

• σεβαστική και μη κατηγορητική επικοινωνία από επαγγελματίες και θεσμικούς παράγοντες.

Η Οδηγία 2012/29/ΕΕ αναγνωρίζει ότι τα θύματα πρέπει να προστατεύονται από δευτερογενή και επαναλαμβανόμενη θυματοποίηση, εκφοβισμό και αντεκδίκηση, ενώ η Οδηγία 2024/1385/ΕΕ για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας ενισχύει το ευρωπαϊκό πλαίσιο για την προστασία, την υποστήριξη και την πρόσβαση των θυμάτων σε κατάλληλες υπηρεσίες (Οδηγία 2012/29/ΕΕ· Οδηγία 2024/1385/ΕΕ).

Τι είναι η δευτερογενής θυματοποίηση;

Ιδιαίτερη σημασία έχει η αποφυγή της δευτερογενούς θυματοποίησης. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων, η δευτερογενής θυματοποίηση συμβαίνει όταν το θύμα υφίσταται περαιτέρω βλάβη όχι άμεσα από την αρχική εγκληματική πράξη, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο θεσμοί ή άλλα πρόσωπα το αντιμετωπίζουν (EIGE, “Secondary victimisation”).

Η δευτερογενής θυματοποίηση μπορεί να προκληθεί, μεταξύ άλλων, από την επαναλαμβανόμενη έκθεση του θύματος στον δράστη, από επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις για τα ίδια γεγονότα, από ακατάλληλη γλώσσα ή από σχόλια χωρίς ευαισθησία από πρόσωπα που έρχονται σε επαφή με το θύμα (EIGE, “Secondary victimisation”).

Σε υποθέσεις έμφυλης βίας, αυτό σημαίνει ότι η διαδικασία δεν πρέπει να κάνει τη γυναίκα να αισθάνεται ότι δικάζεται η ίδια αντί να εξετάζεται η πράξη βίας που υπέστη.

Τι πρέπει να αποφεύγεται;

Μια δικαστική διαδικασία που σέβεται την επιζώσα πρέπει να αποφεύγει πρακτικές που μετατρέπουν την αναζήτηση δικαιοσύνης σε δεύτερο κύκλο τραύματος.

Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή σε:

• ερωτήσεις που μετατοπίζουν την ευθύνη από τον δράστη στη γυναίκα που έχει βιώσει βία,

• σχόλια για την προσωπική ζωή, τη συμπεριφορά, την εμφάνιση ή τις επιλογές της,

• στερεοτυπικές αντιλήψεις για το πώς «πρέπει» να αντιδρά ένα θύμα βίας,

• επαναλαμβανόμενες ή άσκοπες αφηγήσεις του ίδιου τραυματικού γεγονότος,

• έλλειψη ενημέρωσης για δικαιώματα, επιλογές και διαθέσιμες υπηρεσίες,

• καθυστερήσεις που επιτείνουν την ανασφάλεια και την εξάντληση,

• πρακτικές που εκθέτουν την επιζώσα σε εκφοβισμό, ντροπή ή περαιτέρω βλάβη.

​